V - Tuyển dịch thiên thứ năm:  CHÍNH KỶ

1A.

Nguyên văn:

性理书云：见人之善而寻己之善，见人之恶而寻己之恶，如此方是有益。

B.

Giải nghĩa:

Sách Tính Lý nói:  Thấy điều thiện của người mà tìm điều thiện của mình.  Thấy điều ác của người mà tìm cái ác của mình, như thế mới đúng là có ích.

C.

Diễn ca:

Thấy người làm điều thiện,
Xem lại mình làm chưa?
Thấy người làm điều ác,
Xem mình có biết chừa?
Tự xét kỹ như thế,
Chả cầu cạnh đền chùa!

2A.

Nguyên văn:

景行录云：不自重者取辱，不自畏者招祸。不自满者受益，不自是者博闻。

B.

Dịch nghĩa:

Sách Cảnh Hạnh chép:  Kẻ không tự trọng hứng lấy nhục nhã, kẻ không thấy sợ rước lấy tai họa, kẻ không tự mãn được có thêm, kẻ không tự cho mình đúng sẽ hiếu biết rộng.

C.

Diễn ca:

Không tự trọng ắt là chuốc nhục,
Không e dè, có lúc họa bay.
Kẻ không tự mãn mới đầy,
Không cho mình đúng mới hay biết nhiều.

3A.

Nguyên văn:

子曰：匿人之善，欺谓蔽贤；扬人之恶，欺谓小人。言人之善，若己有之；言人之恶，若己受之。

B.

Giải nghĩa:

Khổng Tử nói:  Giấu cái thiện của người, đấy gọi là che người hiền.  Nêu các ác của người, ấy là tiểu nhân.  Nhắc điều thiện của người, cảm thấy mình có phần trong đó.  Nhắc điều ác của người, cảm thấy mình chịu đựng nó.

C.

Diễn ca:

Không nêu điều thiện của người,
Là gìm kẻ tốt, đáng cười đáng chê.
Người làm ác, mình hả hê,
Rêu rao, dè bĩu là bè tiểu nhân.
Hãy nên tu dưỡng bản thân,
Người làm thiện, tưởng có phần của ta.
Người làm ác, ta xót xa,
Cảm thấy như là mình chịu lỗi chung.

4A.

Nguyên văn:

道吾恶者是吾师，道吾好者是吾贼。

B.

Giải nghĩa:

Kẻ nói ra điều xấu của ta đáng thầy ta.  Kẻ nói ra điều tốt của ta, đúng là kẻ hại ta.

C.

Diễn ca:

Bảo ta xấu, đáng là thầy,
Kẻ khen ta tốt, có ngày hại ta.

5A.

Nguyên văn:

子曰：三人行，必有我师焉。择其善者而从之，其不善者而改之。

B.

Giải nghĩa:

Khổng Tử nói:  Ba người đi tất có người thầy ta, chọn cái của người thiện mà theo, cái của người bất thiện mà đổi.

C.

Diễn ca:

Ba người cùng một chuyến đi,
Tất chẳng thiếu gì thầy dạy cho ta.
Cái hay ta học thêm ra,
Cái dở, ta rọi xấu xa của mình.

6A.

Nguyên văn:

景行录云：寡言则省谤，寡欲则保身。保生者寡欲，保身者避名。无欲易，无名难。务名者杀其身。多财者杀其后。

B.

Giải nghĩa:

Sách Cảnh Hạnh chép:  Ít nói thì bớt bị chê bai, ít tình dục thì giữ được thân mình.  Kẻ giữ sự sống thì ít tình dục, kẻ giữ thân thì tránh danh.  Không tình dục thì dễ, không danh thì khó.  Kẻ ham danh giết thân họ.  Kẻ nhiều của giết đời sau của họ.

C.

Diễn ca:

Nói ít, giảm tiếng gièm pha,
Bớt ham tình dục, thân ta mới bền.
Giữ mạng, bớt dục mới nên,
Giữ thân, hãm bớt lòng thèm tiếng tăm.
Muốn yên danh giá đừng ham,
Muốn nên dòng dõi, đừng tham của nhiều.

7A.

Nguyên văn:

子曰：众好之，必察焉。众恶之，必察焉。

B.

Giải nghĩa:

Khổng Tử nói:  Ðám đông thích, tất phải xét đã.  Ðám đông ghét, tất phải xét đã.

C.

Diễn ca:

Nhiều người nhất trí hoan hô,
Kẻ khôn phải xét:  Vì sao nhiều người?
Nhiều người la ó, chê cười,
Kẻ khôn phải xét ai người giật dây.

8A.

Nguyên văn:

酒中不语真君子。财上分明大丈夫。

B.

Giải nghĩa:

Trong cuộc rượu mà không nói mới thật là người quân tử.  Trên chuyện tiền nong mà tách bạch rõ ràng mới đúng là bậc trượng phu.

C.

Diễn ca:

Rượu vào thường phải lời ra,
Chỉ người quân tử mới là làm thinh.
Hùn hạp với kẻ phân minh,
Phần người, phần mình sòng phẳng mới hay.
Mới hợp tác được lâu ngày,
Bản lĩnh thế ấy, sánh tày trượng phu.

9A.

Nguyên văn:

老子曰：大辩若讷，大巧若拙。澄心清净可以安神。谗口多言自亡其身。

B.

Giải nghĩa:

Lão Tử nói:  Kẻ hùng biện như ấp úng, kẻ quá khéo như vụng về.  Lắng lòng thanh tĩnh cơ thể an thần.  Miệng gièm nhiều lời, tự đánh mất thân.

C.

Diễn ca:

Kẻ hùng biện thường hay ấp úng,
Cố chọn lời thật đúng tình hình.
Kẻ khéo thực hiện công trình,
Thoạt trông dơ dáng dại hình khó ưa.
Bởi kiểu xưa vốn không giống thế,
Chưa quen nhìn, khó thể vừa lòng,
Kẻ giữ tâm thật lắng trong,
Tinh thần mới hòng tĩnh tại, bình an.
Kẻ lắm lời, dễ dàng sơ hở,
Siêng gièm pha lại tự hại mình.
Khiến không ai dám thật tình,
Khiến cho thiên hạ muốn khinh muốn nhờn.

10A.

Nguyên văn:

孟子曰：饮食之人则人贱之矣，为其养小而失大也。

B.

Giải nghĩa:

Mạnh Tử nói:  Người chỉ lo ăn uống thì bị người ta coi là hèn hạ vì cho là nuôi chí nhỏ, bỏ chí lớn.

C.

Diễn ca:

Kẻ gầy độ nhậu thường xuyên,
Tự hào mình thật sẵn tiền, dám tiêu.
Thế nhưng quên mất một điều,
Thiên hạ đánh giá, kèm nhiều băn khoăn.
Gã nầy chỉ biết ham ăn,
Còn bao việc khác, chẳng bằng ai đâu!

11A.

Nguyên văn:

太公曰：瓜田不纳履，李下不整冠。

B.

Giải nghĩa:

Thái Công nói:  Không nên xỏ giày giữa ruộng dưa, không nên chỉnh lại mũ dưới cành mận.

C.

Diễn ca:

Xỏ lại giày giữa ruộng dưa,
Lẽ nào chủ ruộng lại chưa nghi ngờ?
Ði dưới cành mận tình cờ,
Giơ tay chỉnh mũ, có vờ hái không?
Ðấy là lời của Thái Công,
Dạy đừng làm những việc không khỏi ngờ.
 

12A.

Nguyên văn:

孟子曰：爱人不亲反其仁，治人不治反其智，礼人不答反其敬。

B.

Giải nghĩa:

Mạnh Tử nói:  Yêu người nhưng người không thân thiết lại là trái đạo Nhân.  Trị người mà người ta không để cho trị là trái chữ Trí.  Lễ độ với người mà người không đáp lại là trái chữ Kính.

C.

Diễn ca:

Yêu người, người chẳng đáp tình,
Là chưa hết mình thể hiện chữ Nhân.
Trị người, chẳng lập trị an,
Ấy thật rõ ràng chữ Trí chưa tinh.
Chào người, người vẫn làm thinh,
Ấy là chữ Kính hy sinh mất rồi!

13A.

Nguyên văn:

曲礼曰：傲不可长，欲不可纵，志不可满，乐不可极。

B.

Giải nghĩa:

Thiên Khúc Lễ nói:  Tính ngạo không thể để cho lớn, không nên buông thả lòng ham muốn, không nên thỏa mãn về chí hướng, không nên vui vẻ đến tột độ.

C.

Diễn ca:

Thói ngạo chớ để phình to,
Lòng ham muốn, chớ mặc cho buông tuồng.
Ðừng rằng chí hướng đã xong,
Ðừng vui đầy ứ cả trong lẫn ngoài.

14A.

Nguyên văn:

心无谄曲可与霹雳同居。耳不闻人之非，目不视人之短，口不言人之过，庶几君子。门内有君子，门外君子至。门内有小人，门外小人至。

B.

Dịch nghĩa:

Tâm không gièm pha cong vẹo có thể ở chung với sấm sét.  Tai không nghe lỗi của người, mắt không nhìn chỗ kém của người, miệng không nói điều lỗi của người, ngõ hầu thành người quân tử đấy!  Trong nhà có sẵn quân tử thì ngoài cửa mới có quân tử đến.  Trong nhà có sẵn tiểu nhân thì ngoài cửa mới có tiểu nhân đến.

C.

Diễn ca:

Tâm không gièm siểm quanh co,
Thảnh thơi thân thể, chẳng lo oai trời.
Không nghe điều quấy của người,
Không nhìn chỗ dở, không cười điều sai.
Xứng cùng quân tử sánh vai,
Tiểu nhân đứng ngoài, chả dám mon men.

15A.

Nguyên văn:

素书云：短莫短于苟得，孤莫孤于自恃。

B.

Giải nghĩa:

Sách Tố thư nói:  Không gì ngắn ngủi bằng cái kiếm được hú họa.  Không nỗi cô đơn nào hơn nỗi cô đơn tự cậy mình.

C.

Diễn ca:

Chợt được đã vội tự hào,
Kiểu thành tích ấy giữ sao lâu dài?
Tự cho mình chẳng cần ai,
Dù bậc kỳ tài vẫn mãi cô đơn...

16A.

Nguyên văn:

子曰：君子泰而不骄，小人骄而不泰。

B.

Giải nghĩa:

Khổng Tử nói:  Người quân tử thư thái nhưng không kiêu.  Kẻ tiểu nhân kiêu nhưng không cảm thấy thư thái.

C.

Diễn ca:

Quân tử thư thái hồn nhiên,
Không hề vênh váo rằng mình thảnh thơi.
Tiểu nhân ra vẻ hơn đời,
Nhưng lòng thấp thỏm sợ người khinh chê.

17A.

Nguyên văn:

荀子曰：聪明圣智，不以穷人；济给速通，不争先人；刚毅勇敢，不以伤人。不知则问，不能则学。虽能必让，然后为德。

B.

Giải nghĩa:

Tuân Tử (*) nói:  Thông minh tài trí không lấy nó bắt chẹt người ta.  Cứu giúp chu cấp mở lối thoát nhanh không nên lấy đấy lấn lướt người ta.  Cương nghị dũng cảm, không nên lấy nó gây tổn thương người ta.  Không biết thì hỏi, không có khả năng thì học.  Tuy có khả năng nhưng phải khiêm nhường thì mới là có đức.

C.

Diễn ca:

Thông minh tài trí hơn đời,
Ðừng đem đè bẹp những người vận đen.
Cứu người bế tắc, khó khăn,
Ðừng nên vin đó, tỏ rằng đàn anh.
Cương nghị, dũng cảm đã đành,
Ðừng nên đem nó gây thành tổn thương.
Không biết phải hỏi là thường,
Khả năng kém sút, tìm đường nâng cao.
Tài giỏi đạt đến bậc nào,
Khiêm nhường nếu kém, đức hao hụt liền.

D.

Chú thích:

Tuân Tử:  tên người đồng thời là tên tác phẩm Ðạo Ðức học 33 thiên.  Ông tên Tuân Huống sống đồng thời với Mạnh Tử và đề xướng thuyết Tính Ác, đối lập thuyết Tính Thiện của Mạnh Tử.  Ông quan niệm con người là kẻ ác bẩm sinh, không có giáo dục thì chỉ là dã thú.