III - Tuyển dịch thiên thứ ba:  THUẬN MỆNH

1A.

Nguyên văn:

孟子曰：行或使之，止或尼之，行止非人所能也。

B.

Giải nghĩa:

Mạnh Tử nói:  Làm hoặc sai người khác làm, thôi hoặc bảo người khác thôi.  Làm hay thôi không phải là khả năng của con người vậy.

C.

Diễn ca:

Mình làm hoặc bảo người làm,
Mình ngừng, bảo kẻ đang ham cũng ngừng.
Dù hăm hở, dù dửng dưng,
Ðừng tưởng là bởi mình ưng thế mà!
Chính trời điều khiển từ xa,
Xui mình hăm hở hay là dửng dưng.

2A.

Nguyên văn:

昔贤曰：知命之人见利不动，临死不怨，得一日过一日，得一时过一时。紧行慢行，前程只有许多路。时来风送滕王阁，运去雷轰荐福碑。

B.

Giải nghĩa:

Người hiền xưa nói:  Người hiểu biết vận mệnh thấy lợi không động lòng.  Gặp cái chết không oán, được một ngày qua một ngày, được một giờ qua một giờ.  Ði gấp đi chậm thì đường phía trước cũng chỉ nhiều bấy nhiêu.  Thời đến gió đưa tới gác Ðằng Vương (*).  Vận bỏ đi sét đánh bia Tiến Phước (**).

C.

Diễn ca:

Vận mệnh khi đã rõ rồi,
Thấy lợi cũng chẳng đứng ngồi băn khoăn.
Coi thần chết như khách quen,
Nhưng với cuộc sống vẫn hằng nâng niu.
Một ngày, quả thật đáng yêu,
Một giờ thì cũng trời chiều chuộng ta.
Ðường đời chẳng quản gần xa,
Ði gấp, đi chậm, vẫn là bấy nhiêu.
Gặp thời thì gió thuận chiều,
Vận hết gắng sức càng nhiều càng hư.

D.

Chú thích:

Gác Ðằng Vương:  tên một thắng cảnh ở huyện Nam Xương tỉnh Giang Tây.  Ðời Đường, nhân dịp trùng tu, người ta tổ chức cuộc thi văn, qui tụ nhiều văn tài nổi tiếng đương thời.  Vương Bột (650 - 675) bấy giờ mới 14 tuổi nên không được mời dự chính thức và được tin quá trễ nhưng nhờ gió thuận nên đến nơi vừa kịp giờ và giật giải nhất, trở thành tứ kiệt đời Ðường (về sau, cũng chính "gió đưa" làm ông đắm thuyền trên đường sang thăm bố làm quan đô hộ Giao Châu, tức Việt Nam ngày nay).

Bia Tiến Phước:  tên một bia cổ có giá trị nghệ thuật rất cao, người sành điệu đua nhau thuê rập mẫu.  Có anh hàn sĩ lỡ vận nọ nhận được mối đặt hàng lớn, hăm hở gánh giấy đến chân núi, gặp mưa to quá phải ngủ trọ.  Khuya hôm ấy sét đánh vỡ bia.

3A.

Nguyên văn:

列子曰：痴聋瘖痖家豪富，智慧聪明却受贫。年月日时皆载定，算来由命不由人。命里有时终须有，命里无时莫强求。

B.

Giải nghĩa:

Liệt Tử (*) nói:  Kẻ ngây, điếc, ngọng, câm nhà giàu to.  Kẻ trí tuệ, thông minh lại chịu nghèo.  Năm, tháng, ngày, giờ đều đăng tải ổn định rồi.  Tính ra do mệnh (chứ) không do người.  Trong mệnh có thời thì rốt cuộc phải có - trong mệnh không có thời thì đừng gượng tìm.

C.

Diễn ca:

Ngây, điếc, câm, ngọng, nhà giàu,
Thông minh trí tuệ rớt vào... mồng tơi!
Thì ra số phận xấu chơi,
Kẻ không thời vận, cố bơi cũng chìm!

D.

Chú thích:

Liệt Tử:  tên thật là Liệt Ngự Khấu, người đời Chu, triết gia chịu ảnh hưởng Ðạo Giáo.  Ðệ tử ông chép lời thầy làm nên sách Liệt Tử.

4A.

Nguyên văn:

景行录云：凡事不可着力处便是命也。会不如命，智不如福。祸不可以倖免，福不可苟求。

B.

Giải nghĩa:

Sách Cảnh Hạnh chép:  Hễ gặp việc gì không thể xử lý bằng sức, tức là do mệnh vậy.  Cơ hội không bằng mệnh, trí không bằng phước.  Họa không thể nhờ may mà khỏi, phước không thể cầu mong dễ dãi.

C.

Diễn ca:

Dốc sức việc chả êm xuôi,
Tức là tại mệnh đấy thôi, đừng buồn!
Cơ hội còn phải chịu nhường,
Trí tuệ chẳng dám coi thường phước may.
Mệnh xui họa gió tai bay,
Dù bậc anh tài, cũng khó vượt qua.
Mệnh không dành phước cho ta,
Dù cố nài nỉ, chỉ là uổng công.